In het kort
- Een wettelijke samenwoning beëindigen kan met één verklaring bij de gemeente, zonder tussenkomst van de rechtbank.
- Anders dan bij een huwelijk bestaat er geen wettelijke onderhoudsplicht tussen partners.
- De familierechtbank kan dringende en voorlopige maatregelen nemen, maar u hebt daarvoor maar 3 maanden.
- Voor kinderen en de eigendom van de woning verandert er niets aan de bestaande regels.
Veel koppels kiezen vandaag voor wettelijke samenwoning, een samenlevingsvorm die u laat registreren met een verklaring bij de ambtenaar van de burgerlijke stand van uw gemeente, in plaats van voor een huwelijk. Wanneer de relatie strandt, verbaast het velen hoe eenvoudig die band administratief kan worden verbroken, en hoe weinig bescherming daar tegenover staat. Een echtscheiding vraagt een procedure voor de familierechtbank; een wettelijke samenwoning beëindigen kan in beginsel met één verklaring aan het loket. Juridisch is de situatie daarmee niet geregeld. Hieronder zetten we de spelregels op een rij.
Hoe eindigt een wettelijke samenwoning?
De artikelen 1475 tot 1479 van het oud Burgerlijk Wetboek voorzien verschillende manieren waarop de wettelijke samenwoning ophoudt: door het huwelijk of het overlijden van een van beide partners, door een gezamenlijke verklaring, door een eenzijdige verklaring van één partner, of door een rechterlijke beslissing.
Leggen beide partners samen de verklaring af bij de gemeente, dan is dat kosteloos. Neemt één partner alleen het initiatief, dan wordt de andere binnen acht dagen verwittigd via een gerechtsdeurwaardersexploot, een officiële kennisgeving door een gerechtsdeurwaarder. De kosten daarvan draagt wie de eenzijdige verklaring aflegt. Er geldt geen opzegtermijn, en de andere partner kan zich er niet tegen verzetten.
Eén gevolg wordt vaak over het hoofd gezien: sinds de wet van 8 februari 2023 vormt een nog lopende wettelijke samenwoning met een derde een huwelijksbeletsel (artikel 147 oud Burgerlijk Wetboek). Wie later met een nieuwe partner wil huwen, moet de oude registratie dus eerst formeel laten beëindigen.
Geen alimentatie, wel tijdelijke maatregelen
Hier ligt het scherpste verschil met een echtscheiding. Echtgenoten hebben tegenover elkaar een wettelijke hulpplicht, en na de scheiding kan een onderhoudsuitkering worden toegekend op grond van artikel 301 oud Burgerlijk Wetboek. Tussen wettelijk samenwonenden bestaat die hulpplicht niet. Het Hof van Cassatie bevestigde dat in zijn arrest van 16 december 2021: na het einde van de wettelijke samenwoning kan de rechter geen persoonlijk onderhoudsgeld toekennen dat op een hulpplicht steunt. Wie dat toch wil regelen, doet dat op voorhand in een samenlevingsovereenkomst.
Wat wél kan: artikel 1479, derde lid oud Burgerlijk Wetboek laat de familierechtbank toe dringende en voorlopige maatregelen te bevelen, tijdelijke regelingen in afwachting van een definitieve oplossing, bijvoorbeeld over wie voorlopig in de woning blijft. De vordering moet wel binnen drie maanden na de beëindiging worden ingesteld. Die termijn is kort en verstrijkt in de praktijk snel.
Vroeger konden die maatregelen hoogstens één jaar gelden. Het Grondwettelijk Hof oordeelde in 2018 dat die beperking ongrondwettelijk was, behalve voor maatregelen over gemeenschappelijke kinderen. De wetgever schrapte de beperking in 2020. De familierechter bepaalt de duur sindsdien zelf.
Feitelijk samenwonenden, koppels die samenwonen zonder registratie, kunnen zich op artikel 1479 niet beroepen. Zij kunnen zich enkel tot de familierechtbank wenden voor wat hun kinderen betreft.
Kinderen, woning en fiscaliteit
Voor kinderen maakt de relatievorm geen verschil. Ouderlijk gezag, verblijfsregeling en onderhoudsbijdrage worden op dezelfde wijze beoordeeld, of de ouders nu gehuwd, wettelijk of feitelijk samenwoonden. De familierechtbank beslist in het belang van het kind, en beide ouders blijven bijdragen naar hun mogelijkheden.
Voor de woning verandert het einde van de samenwoning niets aan de eigendom. Wie samen kocht, blijft mede-eigenaar tot het goed wordt verdeeld of verkocht. Bij gehuwden speelt daarnaast het huwelijksstelsel, dat bij wettelijk samenwonenden ontbreekt.
Tot slot: het beëindigen van de wettelijke samenwoning doet ook de erfrechtelijke bescherming van de langstlevende partner vervallen. Wie een testament heeft, herbekijkt dat best.
Praktisch: waar moet u op letten?
Voor de partner die beëindigt: houd rekening met de kosten van de betekening en met de termijn van drie maanden om dringende maatregelen te vragen. Verzamel vooraf de stukken over gezamenlijke eigendom, leningen en rekeningen.
Voor de partner die de verklaring ontvangt: de beëindiging is een feit, ook zonder uw akkoord. De datum van kennisgeving is uw vertrekpunt, want vanaf dan loopt de termijn van drie maanden.
Voor ouders: regel de verblijfsregeling en de onderhoudsbijdrage schriftelijk, los van de beëindigingsverklaring. Bemiddeling kan daarbij helpen.
Dit artikel is algemene juridische duiding, geen individueel advies. De concrete uitkomst hangt af van uw persoonlijke situatie. Zit u met vragen over uw eigen dossier, dan bekijken wij die graag samen met u, zeker omdat de termijn van drie maanden voor dringende maatregelen snel verstrijkt.
